O projekcie


O projekcie: „Aktywna kultura pamięci – kobiece doświadczenie obozów koncentracyjnych”

Większość zamysłów, które osiągają etap realizacji ma w swoim podłożu kilka przesłanek, również tych najgłębiej osobistych (pomińmy je tymczasem). Chronologicznie rzecz biorąc, niniejszy projekt wynikł z moich badań kobiecego doświadczenia obozów koncentracyjnych oraz jego zapisów (Kobiety w lagrze. Zapis doświadczenia, WUJ 2018), i – ostatecznie – z dofinansowania, którego udzieliło MNiSW i Wydział Filologiczny UwB.

Fakty związane z uwięzieniem kobiet w lagrach są w dużej mierze znane (choć ciągle niewystarczająco). Nie brakuje też rozmaitych form utrwalenia tych doświadczeń (zeznania, relacje, literatura wspomnieniowa). Oprócz tego, byłe więźniarki pozostawiły wiele rzeczywiście interesującej twórczości plastycznej (przeważnie rysunki i akwarele), która - co jest dosyć niesamowite - powstała w skrajnych warunkach obozu.

Natomiast imaginarium związane z obozowym doświadczeniem kobiet, odpowiadające mu schematy myślenia i wyobraźni porządkujące świadomość społeczną, ale i badania naukowe tematu oraz popularyzacja zagadnienia nie rozwinęły się jeszcze. „Kobiety w lagrach” niemalże nie wyłaniają się spośród analogicznych reprezentacji męskości, tak dalece zadomowionej w kulturze, że już symbolicznej w sposób generalny i wyłączający inne projekcje. To więzień – mężczyzna zuniwersalizował doświadczenie lagrowe i stał się osobową figuracją obozu koncentracyjnego. Męska postać przyodziana w pasiak partycypuje w większości rodzimych (i nie tylko) wyobrażeń związanych z tym historycznym doświadczeniem. Ta niewspółmierność istnieje nie tylko, jako odziedziczone po poprzednich pokoleniach status quo, ale i w obrębie bieżących działań społecznych, także w polu kultury humanistycznej, i wciąż „wybija”, najczęściej jako po prostu pominięcie. W Polsce nie mamy na przykład szkoły badania kobiecych lagrowych relacji, zaś zorientowane w tym kierunku badania światowe skupiają się, co zrozumiałe, na Holokauście.

Typową dla tych zależności „scenką rodzajową”, w której przyszło mi nie raz grać rolę jest scena „antykwariatowa” – na pytanie o obecność literatury obozowej w tym, czy innym sklepie z używanymi książkami dostaję jedynie propozycję tytułów męskich autorów. Dodatkowa indagacja o literaturę obozową napisaną przez kobiety wywołuje przeczenie, ewentualnie desperackie poszukiwania na półce z tzw. literaturą kobiecą...

Ad rem, jeśli chodzi o sam projekt „Aktywna kultura pamięci – kobiece doświadczenie obozów koncentracyjnych”...

Rolą naszego przedsięwzięcia jest ułatwienie, szczególnie młodemu pokoleniu, wyobrażenia i zrozumienia, czym było doświadczenie obozu koncentracyjnego dla kobiet. (Pomysł powstał również w odpowiedzi na żywe zainteresowanie tematem, które zaobserwowałam w pracy akademickiej.) Projekt pozostaje pionierski w tym sensie, że wykorzystuje kilka obszarów oddziaływania, łączących się w ekspozycję artystyczną i panel edukacyjny. Część pierwszą tworzy wystawa archiwalnych rysunków wykonanych przez polskie artystki, więźniarki lagrów (prace te występują w ekspozycji opatrzone komentarzem w postaci fragmentów obozowych wspomnień) oraz prace malarskie, rzeźby, instalacje będące współczesną recepcją tego doświadczenia. Oddziaływanie o charakterze artystycznym dopełnia panel edukacyjny w postaci bezpośrednich warsztatów, pomogą one uporządkować spostrzeżenia i wrażenia z ekspozycji oraz przybliżyć szerzej nieznane aspekty kobiecych lagrowych losów. Otwarcie wystawy w białostockim Archiwum Państwowym zaplanowano na 27 listopada 2020 roku. Całość zaprojektowana jest w sposób, który umożliwia transport, ponowny montaż i prezentowanie w innym miejscu; eksponowanie projektu „Aktywna kultura pamięci: kobiece doświadczenie obozu koncentracyjnego” przewidziano również za granicą. Zainteresowanych zapraszamy do kontaktu w tej sprawie.

Projekt zakłada prowadzenie towarzyszącej mu strony www; zapadła też decyzja o dołączeniu fanpage’a. Strona www została pomyślana jako pączkująca, z wydarzenia objętego projektem, rozrastająca się w wielu kierunkach całość podporządkowana tematowi kobiecego doświadczenia lagrów, układ treści jest zagadnieniowy (od problemu do problemu), nie chronologiczny i nie odzwierciedla np. etapów rozrastania się systemu kobiecych obozów koncentracyjnych (choć może z czasem, sumarycznie osiągniemy treści, które pozwolą się ułożyć w komplementarną całość). Artykuły umieszczone na stronie są z reguły mojego autorstwa, chyba, że podpisano je inaczej, zwykle stanowią wprowadzenie do konkretnego tematu, problemu lub zmodyfikowaną część większej całości (wskazują przy tym na pochodzenie źródeł i sposób ich wykorzystania).Ta cząstkowość podyktowana jest przede wszystkim koniecznością „medialności”, w tym wypadku rozumianej, jako konieczność zamieszczania niezbyt długich, zwartych wpisów tematycznych, przy tym jednak artykuły ryzykują skróty i uproszczenia... Czytelników ewentualnie nimi zaniepokojonych najpierw poproszę o skontaktowanie się ze wskazanym źródłem, najpewniej tam znajdzie wyjaśnienie wątpliwości, albo potrzebne doprecyzowanie.

Pytania i uwagi proszę kierować na adresy wskazane w zakładce Kontakt. Liczę też na to, że odezwą się Ci, którzy są zainteresowani tematem i mogą merytorycznie dołożyć się do naszego przedsięwzięcia, szczegóły do ustalenia ;)...

Barbara Czarnecka<

Barbara Czarnecka

dr hab., biolożka i literaturoznawczyni zatrudniona w Zakładzie Badań Interdyscyplinarnych UwB, autorka między innymi książki "Kobiety w lagrze. Zapis doświadczenia" (WUJ 2018), pomysłodawczyni i kierowniczka projektu "Aktywna kultura pamięci - kobiece doświadczenie obozu koncentracyjnego".